(Bài viết được đăng tải lần đầu tại ZzzReview. Toàn bộ ảnh trong bài được lấy từ internet và bản quyền hình ảnh thuộc về người chụp. Xin trân trọng cảm ơn.)
Chà, vậy là cuộc sống của chúng ta, trên mảnh đất nhỏ bé và nhiều thị phi không kém bất kì nơi nào trên đời, có thể tạm coi là đã trở lại với nhịp điệu của những ngày trước đây, những ngày bình thường, những ngày không có dịch bệnh, hay chí ít là gần như vậy.
Thật đáng buồn, câu trên tôi viết cách đây ba tháng, khi ý định đặt bút viết bài này thành hình trong đầu, nhưng tôi, vẫn như thường khi, bị cả tỉ thứ làm cho phân tâm và cho đến tận giờ này, khi bạn đang ở đây, chúng ta đều biết bệnh dịch đã quay lại. Chúng ta chấp nhận rằng mình sẽ phải sống cùng sự thật ấy, còn những chuyện khác trong đời, dù muốn hay không, vẫn cứ nên tiếp tục. Quay lại với chủ đề chính, sau những phản hồi, tất nhiên, cả tích cực và tiêu cực cho bài viết Truyện tranh ở Việt Nam, ba mươi năm nhìn lại, như một lẽ tất nhiên, chuyến đi của chúng ta, cuộc vui của chúng ta thật nên có thêm một cú dấn bước, để lại có thể cùng ngồi xuống với nhau, cùng nhìn ngắm và suy nghĩ về lĩnh vực mà nghệ thuật và lịch sử của nó đã lôi cuốn và khiến chúng ta có cơ duyên với những niềm vui và nỗi buồn bất tận từ thuở nhỏ cho tới khi trưởng thành: truyện tranh. Và lần này, câu chuyện mà tôi muốn nhắc tới chính là về truyện tranh Việt Nam, Việt Nam mạn hoạ, 越南漫畫, Viet comic.
Trong bài viết trước, tôi đã đưa ra nhận định đầu tiên của mình về lịch sử truyện tranh ở Việt Nam: “Truyện tranh chỉ thực sự bắt đầu bước chân vào đời sống văn hoá Việt Nam kể từ dấu mốc đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, tháng 12 năm 1986, bắt đầu thời kỳ Đổi Mới và Cởi Mở.” Quả thật, khi mở rộng phạm vi thời gian cũng như phạm vi tìm hiểu thông tin, tôi nhận thấy điều này chỉ đúng nếu chúng ta đánh giá về truyện tranh trong nước theo chiều dài lịch sử Việt Nam hiện đại thống nhất, tức là (tạm coi) kể từ dấu mốc 30/4/1975 cho tới nay, sau khi cuộc chiến tranh Việt Nam (Vietnam War) kết thúc, đất nước Việt Nam thu về một mối dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản Việt Nam (trước đại hội IV năm 1976 mang tên Đảng Lao Động Việt Nam). Xin được gửi lời xin lỗi tới độc giả đã đọc bài viết trước vì những thiếu sót của cá nhân tôi, mong rằng bài viết này sẽ phần nào bổ sung vào bức tranh toàn cảnh và giúp đa dạng góc nhìn hơn cho những người yêu thích truyện tranh.
(Để tiện cho việc theo dõi, một lần nữa, xin được giải thích và quy ước một số thuật ngữ.
Ngày nay, người ta sử dụng các từ phiên âm Latinh như manga, manhua, và manhwa đôi lúc gây nhầm lẫn cho người đọc. Về mặt chữ viết, đó đều là một từ có phiên âm Hán Việt là mạn hoạ; cách viết giản thể: 漫画; phồn thể: 漫畫. Mạn hoạ dịch ra tiếng Việt chính là truyện tranh, tức là khi nói “truyện tranh manga”, thực chất là nói sai. Trong lịch sử phát triển truyện tranh, có những nền truyện tranh đã đạt được những dấu ấn riêng biệt, vì vậy, người ta sử dụng chính danh từ “truyện tranh” trong ngôn ngữ nước ấy để chỉ các sản phẩm truyện tranh xuất xứ từ các nước này. Sau đây để ngắn gọn, sẽ quy ước như sau:
manga: truyện tranh Nhật Bản – mangaka: mạn hoạ gia, tác giả truyện tranh Nhật Bản
manhua: truyện tranh Hoa ngữ
manhwa: truyện tranh Hàn Quốc
comic: truyện tranh phương Tây nói chung
truyện tranh Việt Nam: truyện tranh Việt Nam)
*Lưu ý: trong khuôn khổ bài viết này, tôi lựa chọn tính thập niên theo cách quản lý đầu số, ví dụ như 90-91-92…-98-99 coi là một thập niên. Cách tính này không thể hiện quan điểm của tôi về việc một thập niên bắt đầu từ năm số 0 hay năm số 1. Mong bạn đọc thông cảm và không tranh cãi về vấn đề này. Các mốc thời gian đều là năm xuất bản lần đầu trong nước, số liệu theo nguồn lưu trữ của Thư viện quốc gia Việt Nam và các tài liệu mà người viết thu thập được.
Giai đoạn 1930-1954
Trên thực tế, những biến động của lịch sử trong gần 100 năm từ giữa thế kỷ XIX cho tới giữa thế kỷ XX đã đem tới những bước biến chuyển sâu sắc cho mọi mặt của đời sống ở Việt Nam, đặc biệt khi xét theo khía cạnh văn hoá và chính trị. Sự xuất hiện của người Pháp cùng những dấu ấn của họ trong công cuộc mà họ gọi là “khai hoá”, mà một phần trong nó là đem cái phong vị nghệ thuật Tây Âu tới với những con người vốn quen cái nết đậm đặc Á Đông cổ truyền tồn tại suốt mấy nghìn năm, đã khiến cho nền nghệ thuật nước ta trải qua một cuộc thay máu vĩ đại. Từ mỹ thuật, văn học, thơ ca cho tới kịch nghệ, báo chí, v.v.. đều thay đổi ngoạn mục chỉ sau vài chục năm trở thành thuộc địa của một trong những “mẫu quốc” nổi bật nhất, trong thời đại mà văn hoá và kĩ nghệ của phương Tây chiếm được ưu thế trên khắp thế giới. Quan trọng hơn hết, tính tư tưởng và tính duy lý mang màu sắc cá nhân đã bắt đầu hiện hữu nơi tư duy của những người hoạt động nghệ thuật ở Việt Nam. Cho tới những thập niên đầu thế kỷ XX, thành quả của hệ thống giáo dục của người Pháp tuy chưa đem tới cái phổ cập rộng lớn, nhưng đã khiến cho Việt Nam bắt đầu sản sinh ra những nghệ sĩ đáng chú ý. Việc điểm mặt chỉ tên những nhân vật này, xét thấy sẽ vượt quá khuôn khổ bài viết, vì vậy xin được nhường phần ấy cho bạn đọc và những người có hiểu biết sâu bổ sung và cùng trao đổi, nếu cần thiết. Và, tập trung vào chủ đề chính, sau khi văn học, mỹ thuật và âm nhạc, ba trụ cột của nghệ thuật có được những bước tiến bộ đáng kể, truyện tranh Việt Nam, giống như truyện tranh trên thế giới, cũng là bộ môn sinh sau đẻ muộn, đã bắt đầu manh nha xuất hiện trong thập niên 1930.
Sơ khởi, truyện tranh Việt Nam bắt đầu dưới dạng các bức tranh hí hoạ mô tả và châm biếm xã hội thuộc địa với những người dân mất nước lấy cảm hứng từ những hình vẽ minh/biếm hoạ trên các sách báo, tạp chí của người Pháp. Sáng tạo tiêu biểu đầu tiên phải kể đến là nhân vật Lý Toét, kế đến là nhân vật Xã Xệ, bạn của Lý Toét, xuất hiện thường kỳ trên tuần báo Phong Hoá ở Hà Nội kể từ thời điểm Nhất Linh Nguyễn Tường Tam, một cựu du học sinh Pháp, trở thành chủ bút của tuần báo này năm 1932. Những mẩu truyện nhỏ vừa hài vừa bi mà ngày nay chúng ta nhìn nhận là truyện tranh một trang về những con người thuộc về xã hội cũ, cổ hủ nhà quê đậm đặc dân tộc tính, đâm sầm vào đời sống văn minh mới do mẫu quốc mang tới, đã nhận được sự đón nhận thích thú của đông đảo bạn đọc và thực sự làm mưa làm gió khắp trong Nam ngoài Bắc nhiều năm liền. Cái tên Lý Toét Xã Xệ ấn tượng tới mức vào thập niên 1960, khi bộ truyện tranh Old Master Q(老夫子– Lão Phu Tử, tên ở Việt Nam là Chú Thoòng) của Vương Trạch du nhập vào Sài Gòn, tên của nhân vật Big Potato đã được Việt hoá thành Xã Xệ do ngoại hình có phần tương đồng giữa Xã Xệ bản gốc và Xã Xệ nhập khẩu, còn nhân vật Mr. Chin thì trở thành Lý Toét, về sau không hợp lý lắm bèn mang tên Tư Kều. Sự Việt hoá có phần tuỳ tiện này đã gây ra không ít nhầm lẫn cho bạn đọc các thế hệ sinh sau đẻ muộn về hai người bạn của Chú Thoòng.
Trong thời kỳ ấy, điều góp phần thổi bùng sức sống của Lý Toét Xã Xệ là ở chỗ đó không phải sáng tạo độc quyền thuộc về bất kì ai. Từ sự khởi phát trên tuần báo Phong Hoá, với tinh thần mỹ thuật của các thành viên trong ban biên tập vốn là thành viên của Tự Lực Văn Đoàn do Nhất Linh tức hoạ sĩ Đông Sơn, cha đẻ của Lý Toét, là người chủ xướng, các tranh vẽ của Khái Hưng, Tú Mỡ, Thế Lữ, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Nguyễn Tường Long, Nguyễn Gia Trí, v.v.. đã được đăng tải khá nhiều trên hai tờ Phong Hoá và Ngày Nay (cũng do Tự Lực Văn Đoàn thực hiện). Chính điều này đã kích thích cuộc vui sáng tác về Lý Toét trên khắp cả nước. Các hoạ sĩ nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp tham gia sáng tác trên nhiều tờ báo đã góp phần khiến cho đời sống truyện tranh Việt Nam những ngày đầu dẫu cho còn nhiều thô sơ vụng về nhưng quả thực đã có nét trăm hoa đua nở trăm nhà đua tiếng.
Bên cạnh việc thể hiện góc nhìn về đời sống người dân Việt Nam thông qua Lý Toét Xã Xệ, truyện tranh một trang thời kỳ này còn phản ánh những tầng lớp khác trong xã hội, tỉ như tiểu tư sản, tiểu thương, cô đồng bóng cậu v.v.. Các sáng tác về mảng này được đăng tải rất nhiều trên các báo Ngày Nay, Loa.
———-
(Bản đầy đủ có chỉnh sửa sẽ được trở lại với bạn đọc trong thời gian sớm nhất. Xin chân thành cảm ơn).
———-
Xin cảm ơn sự giúp đỡ và những góp ý quý báu của các anh Đỗ Hữu Chí, Khánh Dương, Thành Phong, Phan Vũ Linh và Vũ Hà Tuệ.
———-
Bài số 1: Truyện tranh ở Việt Nam, ba mươi năm nhìn lại
Bài số 3: Truyện tranh Việt Nam, lướt đi trên hai làn sóng
———-
Tài liệu tham khảo
Do, Huu Chi, 2011, “Comic art in Vietnam: A Brief History,” International Journal of Comic Art 13.1 (Spring 2011): 62-86.
Phạm Thảo Nguyên, “Đi tìm gốc gác Lý Toét, Xã Xệ” http://chimviet.free.fr/vanhoc/phamthaonguyen/pthaong064_LyToet.htm
Tủ Sách Tuổi Hoa, https://sites.google.com/site/tusachtuoihoa/Home
Thượng Hồng, TruyenTranhViet.vn phỏng vấn https://cmavn.org/nhan-vat-thanh-danh/nha-van-thuong-hong-nguoi-viet-truyen-ma-nhieu-nhat-viet-nam/
Hùng Lân, 2018, https://zingnews.vn/cuon-truyen-hai-ra-tien-cua-viet-nam-hoa-si-nhan-3-trieu-dongtap-post886379.html
Những họa sĩ truyện tranh có lượng đăng ký xuất bản lớn, 2020, https://zingnews.vn/nhung-hoa-si-truyen-tranh-co-luong-dang-ky-xuat-ban-lon-post1120577.html
Comicola và Phong Dương Comics, 2020, trao đổi cùng ChuKim.
———-
ChuKim – 2020
ChuKim là bút danh của một người viết tự do, sống và yêu tại một ngôi làng mang tên thành phố. Trong khả năng của mình, mong bạn chia sẻ những bài viết của anh, như một sự khích lệ. Nếu có thể tài trợ/ủng hộ bằng vật chất, vui lòng ấn vào đây. Xin cảm ơn.
– natchukim.cogaihu@gmail.com –
Tái bút: Tất cả nội dung trong blog này đều được tuyên bố quyền sở hữu và quyền tác giả về nội dung, ngoại trừ những bài sưu tầm có đề rõ. Mọi trích dẫn, đăng lại, vui lòng ghi rõ nguồn.
chukim 